ايراد فرموده اند كه جنگ جمل تمام شده بود . خطاب حضرت در اين خطبه به كسانى است كه بعد از جنگ جمل زنده ماندند و شايد هم كسانى كه كشته شده بودند . بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند : ( 1 ) شايد طلحه و زبير و ساير كشته شدگان هم مورد خطاب حضرت بوده اند . اين شيوه سخن گفتن نظير دارد ; پيامبراكرم ( صلى الله عليه وآله و سلم ) بعد از جنگ بدر كشته شدگان از مشركين مكه را يكى يكى اسم بردند و مورد خطاب قرار دادند و با آنها صحبت كردند ، بعضى به پيغمبراكرم ( صلى الله عليه وآله و سلم ) عرض كردند : يا رسول اللّه اينها كشته شده اند ، چطور با اينها صحبت مى كنيد ؟ حضرت فرمودند : شما الآن شنواتر از آنها نيستيد ، ولى نمى توانند جواب بدهند . ( 2 ) انسان وقتى در عالم بالا مى رود احاطه اش زيادتر مىشود . قرآن شريف راجع به انسانها در روز قيامت مى فرمايد : ( فبصرك اليوم حديد ) ( 3 ) در آن روز چشم تو تيز است ; آنهايى كه در آن عالم هستند به اين عالم ما احاطه دارند . به هرحال حضرت در اين خطبه كسانى را كه در جنگ جمل بوده اند - چه آنهايى كه كشته شدند و چه افرادى كه زنده مانده اند - مورد خطاب قرار مىدهد ; زيرا آن حضرت مى خواسته اند موقعيت خودشان را تثبيت كنند و با افرادى هم كه زنده هستند اتمام حجّت كرده باشند . مى فرمايند : « بِنَا اهْتَدَيْتُمْ فِى الظَّلْمَاءِ » ( شما به راهنمايى ما هدايت شديد و از تاريكى در آمديد . ) اين كلام حضرت تشبيه است . وقتى كه پيامبراكرم ( صلى الله عليه وآله و سلم ) به رسالت مبعوث شدند محيط عربستان محيط جهل و توحّش و خونريزى بود و اينها همه تاريكى معنوى

--> 1 - شرح ابن ابى الحديد ، ج 1 ، ص 209 ; منهاج البراعة ، ج 3 ، ص 116 2 - تاريخ طبرى ، ج 3 ، ص 1332 ، ذكر وقعة البدر الكبرى ( چاپ ديگر ، ج 2 ، ص 156 ، سال دوّم ) 3 - سوره ق ، آيه 22